Cổ chân là bộ phận thường xuyên chịu áp lực lớn từ các hoạt động hằng ngày. Trong số các chấn thương cổ chân, “lật sơ mi cổ chân” là hiện tượng phổ biến nhưng thường bị xem nhẹ. Nếu xử trí không đúng cách, chấn thương nhẹ này cũng có thể gây ra những hệ lụy lâu dài cho vận động và sức khỏe xương khớp.
Lật sơ mi cổ chân là gì?
“Lật sơ mi cổ chân” là thuật ngữ dân gian, được dùng để miêu tả hiện tượng bàn chân bị lật nhẹ đột ngột sang một bên – thường là xoay vào trong hoặc ra ngoài khi đang di chuyển, khiến dây chằng quanh khớp cổ chân bị kéo giãn nhẹ. Trong chuyên môn y khoa, đây là bong gân cổ chân mức độ nhẹ nhất (độ 1), chủ yếu là giãn dây chằng mà không gây rách hoàn toàn hoặc tổn thương cấu trúc xương.
- Cụm từ “sơ mi” nhấn mạnh mức độ rất nhẹ so với các chấn thương cổ chân khác như bong gân nặng, trật khớp hoặc gãy xương.
- Thường xảy ra ở người vận động mạnh, chơi thể thao, hoặc chỉ đơn giản là bước hụt chân trên mặt đường không bằng phẳng.
Lật sơ mi cổ chân không làm biến dạng khớp, không gây mất vững khớp, và thường có thể tự hồi phục nếu được xử trí đúng cách. Nhưng nếu bỏ qua hoặc vận động trở lại quá sớm, dây chằng có thể bị giãn lỏng về lâu dài, làm tăng nguy cơ tái phát hoặc tổn thương nặng hơn.
Nguyên nhân gây lật sơ mi cổ chân
Có nhiều yếu tố khiến bạn dễ gặp tình trạng này:
- Vận động sai tư thế: Chạy, nhảy, xoay người đột ngột hoặc tiếp đất không chuẩn.
- Bước hụt, đi trên bề mặt không bằng phẳng: Như vấp cầu thang, lề đường, sỏi đá.
- Chơi thể thao: Bóng đá, cầu lông, bóng rổ, đặc biệt khi phải di chuyển nhanh, đổi hướng liên tục.
- Mang giày dép không phù hợp: Giày cao gót, đế trơn trượt, hoặc không nâng đỡ tốt vòm chân.
- Cơ cổ chân yếu: Thiếu luyện tập tăng cường sức mạnh, tiền sử từng bị lật cổ chân trước đó.
- Béo phì, thừa cân: Làm tăng áp lực lên cổ chân khi vận động.
Cơ chế tổn thương khi lật sơ mi cổ chân
Khi bàn chân bị xoay lệch quá mức ra ngoài (lật trong) hoặc vào trong (lật ngoài), các dây chằng quanh cổ chân bị kéo giãn vượt quá giới hạn bình thường.
- Dây chằng ngoài (thường gặp nhất): Bị kéo căng khi lật trong, đặc biệt là dây chằng mác-cổ chân trước (ATFL).
- Dây chằng trong: Ít gặp hơn, xảy ra khi lật ngoài.
Ở mức độ lật sơ mi, dây chằng chỉ bị giãn nhẹ, chưa rách hoặc chỉ rách vi thể, khớp vẫn còn vững, không có dấu hiệu trật khớp hoặc gãy xương.
Triệu chứng thường gặp của lật sơ mi cổ chân
Khi bị lật sơ mi cổ chân, bạn sẽ thấy một số dấu hiệu đặc trưng như:
- Đau nhẹ đến vừa ở vùng bên ngoài hoặc bên trong cổ chân, thường xuất hiện ngay sau chấn thương.
- Sưng nhẹ quanh mắt cá chân, mức độ sưng không rõ rệt như bong gân nặng.
- Không bầm tím rõ; nếu có thì chỉ rất nhẹ, không lan rộng ra bàn chân.
- Khả năng đi lại vẫn được; chỉ cảm thấy đau hoặc khó chịu khi xoay cổ chân, nhún chân mạnh hoặc đứng lâu.
- Hạn chế vận động nhẹ, không mất hoàn toàn chức năng của cổ chân.
- Không có cảm giác lỏng khớp, không biến dạng hoặc lệch trục cổ chân.
Lật sơ mi cổ chân có nguy hiểm không?
Lật sơ mi cổ chân là chấn thương không nguy hiểm nếu xử trí đúng cách và theo dõi sát. Đa phần trường hợp sẽ tự hồi phục trong 7–14 ngày.
Tuy nhiên, nếu chủ quan hoặc vận động lại quá sớm:
- Dây chằng có thể bị giãn lỏng, làm tăng nguy cơ tái lật cổ chân.
- Dẫn tới bong gân mức độ nặng, tổn thương dai dẳng hoặc mạn tính.
- Một số trường hợp bị chẩn đoán sót gãy xương nhỏ (gãy xương mác, gãy xương chêm) có thể gây đau kéo dài, hạn chế vận động.
Cách xử trí khi bị lật sơ mi cổ chân
Ngay khi bị lật cổ chân, nên thực hiện theo nguyên tắc R.I.C.E:
- Rest (Nghỉ ngơi): Ngưng vận động, tránh đi lại, hạn chế tì chân lên vùng tổn thương.
- Ice (Chườm lạnh): Chườm đá lạnh 15–20 phút/lần, lặp lại mỗi 2–3 giờ trong 1–2 ngày đầu để giảm sưng đau.
- Compression (Băng ép): Quấn băng thun quanh cổ chân, vừa đủ chặt để giảm sưng nhưng không gây tê bì.
- Elevation (Kê cao chân): Khi ngồi/nằm nên kê chân cao hơn tim giúp giảm phù nề.
Những điều nên tránh:
- Không xoa bóp, chườm nóng hoặc bôi dầu nóng ngay sau khi bị lật (có thể làm tăng sưng nề).
- Không cố gắng vận động mạnh, tập luyện trở lại khi chưa hết đau/sưng.
- Không tự nắn bóp hoặc kéo giãn khớp cổ chân.
Lưu ý: Sau 48 giờ, nếu sưng đau giảm, có thể bắt đầu vận động nhẹ nhàng, xoay cổ chân trong giới hạn chịu được, tránh các động tác mạnh hoặc đột ngột. Nếu đau nhiều, không giảm hoặc sưng tăng, cần đi khám chuyên khoa để kiểm tra sâu hơn.
Khi nào cần đi khám bác sĩ?
Không phải tất cả các trường hợp lật sơ mi cổ chân đều phải đi khám ngay. Tuy nhiên, bạn nên đến bác sĩ khi:
- Đau tăng dần sau 1–2 ngày, không giảm dù đã nghỉ ngơi và chườm lạnh.
- Sưng to, bầm tím nhiều quanh cổ chân hoặc bàn chân.
- Không thể đi lại hoặc tì chân dù chỉ một chút.
- Cảm giác cổ chân lỏng lẻo, dễ lật lại, mất vững khi vận động.
- Có tiền sử lật cổ chân nhiều lần hoặc nghi ngờ tổn thương dây chằng mức độ nặng hơn.
Bác sĩ sẽ thăm khám, chỉ định chụp X-quang, siêu âm hoặc MRI nếu cần thiết để đánh giá mức độ tổn thương.
Cách phòng ngừa lật sơ mi cổ chân tái phát
Phòng bệnh luôn quan trọng hơn chữa bệnh. Để tránh bị lật cổ chân hoặc tái phát nhiều lần, bạn nên:
- Tăng cường sức mạnh cơ cổ chân: Thường xuyên tập các bài tập kéo giãn, tăng cường cơ vùng cổ chân và bắp chân.
- Khởi động kỹ trước khi chơi thể thao: Đặc biệt các môn cần di chuyển, đổi hướng nhanh.
- Chọn giày dép phù hợp: Ưu tiên giày ôm sát, có độ ma sát tốt, nâng đỡ vòm bàn chân.
- Dùng băng hoặc dụng cụ bảo vệ cổ chân: Khi chơi thể thao nếu có tiền sử chấn thương.
- Chỉnh sửa thói quen vận động: Đi lại cẩn thận, tránh chạy nhảy ở nơi địa hình không bằng phẳng.
Kết luận
“Lật sơ mi cổ chân” là chấn thương phổ biến và nhẹ, nhưng nếu chủ quan có thể để lại biến chứng dai dẳng hoặc tái phát nhiều lần. Hầu hết các trường hợp sẽ hồi phục nhanh nếu được nghỉ ngơi, xử trí đúng cách và tập phục hồi hợp lý. Khi có dấu hiệu đau nặng, sưng to, đi lại khó khăn, đừng ngần ngại đến khám chuyên khoa để được kiểm tra và tư vấn kịp thời.
Phòng khám xương khớp Cao Khang tự hào là địa chỉ uy tín trong thăm khám, chẩn đoán và điều trị các chấn thương cổ chân. Nếu bạn hoặc người thân gặp các vấn đề về đau, sưng, chấn thương cổ chân, hãy liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ tốt nhất.
