Cây dây gắm là một vị thuốc nam quen thuộc trong y học cổ truyền Việt Nam, đặc biệt nổi tiếng với công dụng hỗ trợ điều trị các bệnh xương khớp và gút. Trong dân gian, dây gắm được ví như “thần dược” giúp giảm đau, tiêu viêm và làm dịu các cơn đau khớp dai dẳng, nhờ vậy ngày càng nhiều người quan tâm tìm hiểu và sử dụng. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả và đảm bảo an toàn, việc nhận biết đúng cây, sử dụng đúng cách là điều rất quan trọng.
Cây dây gắm là cây gì?
- Tên gọi dân gian: Dây gắm, dây sót, dây mấu, dây gắm gai.
- Tên khoa học: Tinospora sinensis (Lour.) Merr.
- Họ thực vật: Menispermaceae (họ tiết dê).
Dây gắm là loài dây leo thân gỗ lâu năm, có sức sống mạnh mẽ. Thân dây tròn, màu xám hoặc xanh nâu, có rãnh dọc rõ rệt, khi già chuyển sang màu nâu sẫm, bề mặt nhẵn, ít lông hoặc không lông. Dây trưởng thành có thể bò dài từ 10–20 mét, quấn quanh thân cây lớn, hàng rào hoặc vách đá ven rừng.
Lá cây hình tim, mọc so le, cuống dài, phiến lá dày, mặt trên màu xanh bóng, mặt dưới nhạt màu hơn, gân lá nổi rõ. Hoa dây gắm nhỏ, có màu vàng lục, mọc thành chùm ở nách lá hoặc đầu ngọn. Quả chín hình trứng, khi còn non có màu xanh, khi chín chuyển sang đỏ tươi, bên trong chứa một hạt cứng.
Thành phần dược tính của cây dây gắm
Y học hiện đại đã phân lập được trong dây gắm các hoạt chất có giá trị như alcaloid, glucosid, diterpenoid, acid hữu cơ, flavonoid, cùng nhiều vi khoáng, nguyên tố vi lượng:
- Glucosid: Hỗ trợ thanh lọc cơ thể, điều hòa chuyển hóa acid uric, giúp ngăn chặn các đợt gút cấp. Theo y học cổ truyền, dây gắm có vị đắng, tính mát, quy vào hai kinh can và thận.
- Alcaloid: Hoạt chất này có tác dụng giảm đau, kháng viêm, ức chế quá trình hình thành các hợp chất trung gian gây viêm tại ổ khớp.
- Diterpenoid và flavonoid: Đây là nhóm chất chống oxy hóa mạnh, giúp giảm stress oxy hóa tại mô khớp, bảo vệ màng tế bào và ngăn ngừa tổn thương do quá trình lão hóa, viêm kéo dài.
Cây dây gắm có công dụng gì?
Hỗ trợ giảm đau, chống viêm xương khớp
Dây gắm nổi tiếng với khả năng làm giảm các cơn đau khớp, đau lưng, đau vai gáy do thoái hóa hoặc viêm khớp. Các hoạt chất trong thân và rễ cây giúp ức chế quá trình viêm, làm dịu cảm giác đau nhức, đồng thời giúp người bệnh cải thiện vận động khớp hiệu quả hơn.
Hỗ trợ điều trị bệnh gút
Một trong những ứng dụng nổi bật của dây gắm là hỗ trợ điều trị bệnh gút – căn bệnh phổ biến ở người trung niên, gây ra do tăng acid uric máu. Các nghiên cứu cho thấy, dây gắm giúp tăng đào thải acid uric qua thận, giảm nguy cơ kết tinh tinh thể urat tại khớp, qua đó phòng tránh các đợt gút cấp và giảm nguy cơ tái phát.
Giảm sưng, cứng khớp, cải thiện vận động
Ngoài tác dụng giảm đau, dây gắm còn giúp tiêu viêm, làm giảm sưng nóng tại khớp, đặc biệt hữu ích cho người bị viêm đa khớp, thoái hóa khớp lâu năm, thường xuyên bị cứng khớp vào buổi sáng hoặc khi thay đổi thời tiết.
Thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ cơ thể
Theo y học cổ truyền, dây gắm có tính mát, giúp thanh nhiệt, giải độc cơ thể, giảm nóng trong, hỗ trợ đào thải các chất chuyển hóa có hại – đây là yếu tố góp phần giúp kiểm soát các bệnh lý viêm nhiễm mãn tính.
Cách sử dụng cây dây gắm phổ biến
Dùng sắc nước uống
Phần thân và rễ dây gắm thường được rửa sạch, chẻ nhỏ, phơi khô và dùng để sắc lấy nước uống. Mỗi ngày, người bệnh thường lấy khoảng 20–30g dây gắm khô, đun với 1–1,5 lít nước, đun nhỏ lửa trong 30–40 phút, uống thay nước lọc trong ngày. Phương pháp này phổ biến nhất với người bệnh gút, viêm khớp.
Dùng ngâm rượu thuốc
Một số người dùng dây gắm ngâm rượu (kết hợp cùng các vị thuốc khác như cốt toái bổ, ngưu tất…) để xoa bóp ngoài da vùng khớp đau hoặc uống liều thấp hỗ trợ bổ xương khớp. Khi ngâm rượu, cần tuân thủ đúng tỷ lệ, liều lượng để tránh tác dụng phụ không mong muốn.
Kết hợp với các vị thuốc nam khác
Trong nhiều bài thuốc cổ truyền, dây gắm được phối hợp với các vị thuốc như hy thiêm, ngưu tất, cỏ xước, bạch truật… giúp tăng tác dụng điều trị viêm khớp, gút, đau nhức xương khớp toàn thân. Tuy nhiên, việc phối hợp nên có sự tư vấn của thầy thuốc để tránh tương tác không mong muốn.
Cây dây gắm có tốt không? Ai nên và không nên dùng
Dây gắm là dược liệu an toàn, có thể sử dụng lâu dài dưới dạng hỗ trợ, đặc biệt phù hợp cho người:
- Đau nhức xương khớp do viêm khớp, thoái hóa khớp, gút.
- Người trung niên, lớn tuổi thường xuyên đau mỏi xương khớp, vận động kém.
Tuy nhiên, không nên sử dụng dây gắm cho:
- Trẻ em, phụ nữ có thai hoặc cho con bú.
- Người có bệnh lý gan, thận mạn tính nặng, người đang điều trị bệnh nền cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
- Người mẫn cảm hoặc có tiền sử dị ứng với thảo dược.
Lưu ý: Dây gắm chỉ nên coi là biện pháp hỗ trợ, không thay thế thuốc điều trị đặc hiệu hoặc chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Tác dụng phụ và những lưu ý khi sử dụng cây dây gắm
Dù hiếm gặp, một số người có thể xuất hiện tác dụng phụ khi dùng dây gắm như:
- Dị ứng nhẹ: Ngứa, nổi mẩn, khó chịu tiêu hóa.
- Sử dụng quá liều hoặc kéo dài không kiểm soát có thể gây mệt mỏi, buồn ngủ, rối loạn tiêu hóa.
Lưu ý quan trọng khi dùng dây gắm:
- Tuân thủ liều lượng được khuyến cáo, không tự ý tăng liều hoặc kéo dài quá lâu.
- Không tự ý kết hợp nhiều vị thuốc nam chưa rõ nguồn gốc, chưa được kiểm chứng.
- Nếu đang mắc bệnh mạn tính, đang dùng thuốc tây hoặc có vấn đề sức khỏe đặc biệt, hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng dây gắm.
- Ngừng sử dụng và đến cơ sở y tế khi xuất hiện dấu hiệu bất thường như dị ứng, đau bụng kéo dài, tiêu chảy, mẩn đỏ toàn thân.
Kết luận
Cây dây gắm là vị thuốc nam quý, đã được sử dụng lâu đời trong dân gian để hỗ trợ điều trị bệnh xương khớp, đặc biệt là bệnh gút. Các nghiên cứu hiện đại cũng bước đầu xác nhận nhiều tác dụng có lợi của cây dây gắm trong hỗ trợ giảm đau, tiêu viêm, giảm acid uric máu. Tuy nhiên, để đảm bảo hiệu quả và an toàn, người dùng nên sử dụng đúng liều lượng, đúng cách và hỏi ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền hoặc dùng thuốc dài ngày.
Dây gắm phù hợp nhất khi được coi là biện pháp hỗ trợ trong quá trình điều trị tổng thể, không nên lạm dụng hay thay thế hoàn toàn cho các phương pháp y học hiện đại.
