Viêm khớp dạng thấp (VKDT) là một trong những bệnh tự miễn mạn tính phổ biến nhất, ảnh hưởng chủ yếu đến các khớp ngoại vi và gây ra những hậu quả nặng nề cho chất lượng sống nếu không được phát hiện, điều trị sớm. Điểm đặc biệt ở bệnh này là hệ miễn dịch bị rối loạn, nhận nhầm màng hoạt dịch của khớp là “tác nhân lạ”, tấn công gây viêm, đau và dần phá hủy khớp. Trong các thể lâm sàng của VKDT, viêm khớp dạng thấp huyết thanh dương tính là thể thường gặp và có xu hướng tiến triển nhanh, tổn thương khớp sớm hơn so với thể huyết thanh âm tính.
Việc nhận diện sớm thể này giúp bác sĩ dự đoán diễn tiến bệnh, cá thể hóa phác đồ điều trị để bảo tồn tối đa chức năng khớp và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.
Viêm khớp dạng thấp huyết thanh dương tính là gì?
Viêm khớp dạng thấp huyết thanh dương tính là thuật ngữ dùng để chỉ trường hợp người bệnh viêm khớp dạng thấp có xét nghiệm máu dương tính với RF và/hoặc Anti-CCP – hai tự kháng thể được coi là “dấu ấn” của bệnh. Sự hiện diện của các kháng thể này trong máu là kết quả của quá trình rối loạn miễn dịch, kích thích sản xuất ra các protein tấn công nhầm cấu trúc bình thường của cơ thể, đặc biệt là màng hoạt dịch khớp.
Sự khác biệt cơ bản giữa thể huyết thanh dương tính và âm tính là:
- Huyết thanh dương tính: Tự kháng thể RF, Anti-CCP trong máu dương tính, thường tiến triển nặng hơn, dễ biến chứng ngoài khớp, nguy cơ phá hủy khớp cao hơn.
- Huyết thanh âm tính: Không phát hiện hai loại tự kháng thể này, triệu chứng thường nhẹ hơn, tiến triển chậm hơn.
Nguyên nhân và cơ chế gây bệnh
Rối loạn miễn dịch
VKDT nói chung và thể huyết thanh dương tính nói riêng là hệ quả của rối loạn hệ miễn dịch, khiến các tế bào miễn dịch tấn công nhầm màng hoạt dịch – lớp lót bên trong của các khớp. Quá trình viêm kéo dài, sản xuất dịch khớp bất thường, hình thành các “mảng viêm” gọi là pannus. Lâu dần, viêm phá hủy sụn, xương dưới sụn, gây biến dạng khớp không phục hồi.
Yếu tố di truyền
Gen di truyền đóng vai trò quan trọng trong nguy cơ mắc bệnh. Đặc biệt, những người mang gen HLA-DR4 có nguy cơ bị VKDT cao hơn dân số chung. Nếu trong gia đình có người thân mắc bệnh này, nguy cơ mắc của bạn cũng tăng lên rõ rệt.
Yếu tố môi trường và lối sống
Một số yếu tố môi trường được chứng minh làm tăng nguy cơ hoặc thúc đẩy VKDT phát triển nhanh hơn, đặc biệt là ở người có yếu tố di truyền nền tảng:
- Hút thuốc lá làm tăng nguy cơ mắc bệnh và khiến tiến triển nặng hơn.
- Nhiễm trùng (virus, vi khuẩn) là yếu tố khởi phát đáp ứng miễn dịch bất thường.
- Stress kéo dài làm suy yếu hệ miễn dịch.
- Phụ nữ độ tuổi trung niên có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nam giới do tác động nội tiết tố.
Triệu chứng viêm khớp dạng thấp huyết thanh dương tính
- Đau, sưng, nóng các khớp nhỏ đối xứng hai bên (bàn tay, cổ tay, bàn chân, gối), kèm theo cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 60 phút, vận động khó khăn.
- Hạn chế vận động, khớp kém linh hoạt, lâu ngày có thể biến dạng như bàn tay gió thổi, cổ tay hình thoi.
- Mệt mỏi kéo dài, sốt nhẹ, chán ăn, sút cân không rõ nguyên nhân, giảm khả năng lao động.
- Xuất hiện hạt thấp dưới da, thường ở mặt duỗi khớp khuỷu tay.
- Tổn thương ngoài khớp: viêm màng phổi, xơ phổi, viêm màng ngoài tim, bệnh mạch vành, khô mắt, viêm giác mạc, viêm màng bồ đào, tổn thương thần kinh ngoại biên (dị cảm, yếu cơ).
Chẩn đoán viêm khớp dạng thấp huyết thanh dương tính
Khám lâm sàng
Trong quá trình khám lâm sàng, bác sĩ sẽ tiến hành đánh giá toàn diện các khớp để xác định số lượng khớp bị viêm, chú ý đặc biệt đến các khớp nhỏ đối xứng hai bên như bàn tay, cổ tay, bàn chân. Đồng thời, bác sĩ sẽ thăm khám kỹ các đặc điểm đau, sưng, cứng khớp – đặc biệt là hiện tượng cứng khớp buổi sáng – cũng như mức độ hạn chế vận động và dấu hiệu biến dạng khớp.
Xét nghiệm máu
- Rheumatoid Factor (RF): Là tự kháng thể xuất hiện trong khoảng 70–80% trường hợp VKDT. RF dương tính là tiêu chí chẩn đoán quan trọng, tuy nhiên cũng có thể gặp ở các bệnh khác.
- Anti-CCP: Tự kháng thể có độ đặc hiệu cao cho VKDT, giúp phát hiện bệnh sớm, dự báo nguy cơ phá hủy khớp.
- Chỉ số viêm: CRP, ESR thường tăng cao trong giai đoạn hoạt động.
- Công thức máu, chức năng gan thận: Đánh giá tác dụng phụ của thuốc và biến chứng.
Chẩn đoán hình ảnh
- X-quang khớp: Phát hiện dấu hiệu bào mòn xương, hẹp khe khớp, biến dạng khớp ở giai đoạn muộn.
- Siêu âm khớp: Phát hiện tràn dịch, viêm sớm.
- MRI: Đánh giá tổn thương khớp, sụn và màng hoạt dịch ở giai đoạn sớm, khi X-quang chưa phát hiện bất thường.
Viêm khớp dạng thấp huyết thanh dương tính có nguy hiểm không?
Thể huyết thanh dương tính được xem là biểu hiện nặng của VKDT, có khả năng tiến triển nhanh, tổn thương khớp sớm, dễ biến dạng khớp hơn thể âm tính. Nếu không kiểm soát tốt, bệnh có thể gây:
- Phá hủy khớp không hồi phục: Sụn khớp và xương dưới sụn bị phá hủy, dính khớp, biến dạng bàn tay/bàn chân.
- Giảm chất lượng sống, giảm khả năng lao động, mất tự chủ sinh hoạt hàng ngày.
- Tăng nguy cơ biến chứng ngoài khớp: Bệnh phổi kẽ, viêm màng ngoài tim, đột quỵ, các bệnh lý mạch máu.
- Tăng nguy cơ tàn phế sớm nếu không điều trị tích cực và liên tục.
Phương pháp điều trị viêm khớp dạng thấp huyết thanh dương tính
Điều trị bằng thuốc
- DMARDs: Methotrexate là lựa chọn đầu tay. Ngoài ra có Leflunomide, Sulfasalazine, Hydroxychloroquine. Các thuốc này làm chậm tiến triển bệnh, giảm phá hủy khớp.
- Thuốc sinh học/nhắm trúng đích: Dành cho trường hợp bệnh hoạt động mạnh hoặc không đáp ứng DMARDs kinh điển. Gồm các nhóm ức chế TNF-alpha, IL-6, ức chế tế bào B, JAK inhibitors…
- NSAIDs, corticosteroid: Giúp giảm đau, chống viêm cấp thời nhưng không ngăn tiến triển bệnh, chỉ dùng ngắn hạn hoặc liều thấp, tránh tác dụng phụ kéo dài.
Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
- Duy trì tầm vận động khớp, giảm đau, ngăn teo cơ, biến dạng khớp.
- Hướng dẫn bài tập phù hợp, vật lý trị liệu giúp bệnh nhân tự chủ hơn trong sinh hoạt.
Chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng
- Vận động nhẹ nhàng, đều đặn: Tránh vận động mạnh, nâng vật nặng, nhưng không nên bất động hoàn toàn.
- Ăn uống đủ chất, tăng cường thực phẩm giàu omega-3 (cá hồi, cá mòi, hạt lanh…), rau củ, trái cây, tránh chất béo xấu, giảm muối, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn.
- Kiểm soát cân nặng hợp lý: Tránh để thừa cân tăng áp lực lên khớp.
- Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, ngủ đủ giấc, giảm stress.
Kết luận
Viêm khớp dạng thấp huyết thanh dương tính là bệnh lý tự miễn mạn tính, tiến triển nặng nhưng có thể kiểm soát tốt nếu phát hiện sớm và điều trị đúng. Người bệnh cần hiểu rõ bản chất bệnh, chủ động đi khám chuyên khoa khi có dấu hiệu nghi ngờ, tuân thủ điều trị, tái khám định kỳ và điều chỉnh lối sống phù hợp. Việc phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh, gia đình và bác sĩ chuyên khoa sẽ giúp bảo tồn tối đa chức năng khớp, nâng cao chất lượng sống và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.
