Hội chứng thắt lưng – hông là một trong những nguyên nhân gây đau lưng và đau chân phổ biến nhất hiện nay, ảnh hưởng đến chất lượng sống và khả năng vận động của người bệnh. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đau lan xuống chân đều là biểu hiện của đau thần kinh tọa hay có liên quan đến tổn thương rễ thần kinh. Do đó, việc thăm khám lâm sàng chính xác có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong chẩn đoán, điều trị và phòng tránh biến chứng lâu dài.
Trong số các nghiệm pháp lâm sàng, nghiệm pháp Lasègue vẫn luôn được xem là “chìa khóa vàng” giúp bác sĩ định hướng nhanh và chính xác tình trạng chèn ép rễ thần kinh từ giai đoạn sớm. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu tổn thương này không chỉ giúp giảm thời gian điều trị, mà còn hạn chế tối đa nguy cơ tổn thương thần kinh vĩnh viễn, tàn phế hoặc suy giảm vận động về sau.
Nghiệm pháp Lasègue là gì?
Nghiệm pháp Lasègue (hay còn gọi là Straight Leg Raise Test) là một phương pháp thăm khám lâm sàng kinh điển, dùng để đánh giá khả năng kích thích hoặc chèn ép rễ thần kinh thắt lưng – đặc biệt là các rễ L4, L5 và S1.
Nguyên lý của nghiệm pháp này dựa trên cơ chế: khi nâng chân duỗi thẳng lên khỏi mặt phẳng nằm, hệ thống thần kinh, đặc biệt là dây thần kinh tọa, sẽ bị kéo căng. Nếu có hiện tượng chèn ép rễ thần kinh (do thoát vị đĩa đệm, gai xương, hẹp ống sống, v.v…), động tác này sẽ kích thích rễ thần kinh bị tổn thương, gây ra cảm giác đau lan dọc từ thắt lưng xuống mông, mặt sau đùi, cẳng chân – đúng theo lộ trình của dây thần kinh tọa.
Nghiệm pháp Lasègue là một trong những dấu hiệu kinh điển nhất để định hướng tổn thương thần kinh tọa, đồng thời giúp phân biệt đau thần kinh với các nguyên nhân đau cơ học thông thường.
Cơ chế sinh đau trong nghiệm pháp Lasègue
Khi người bệnh nằm ngửa, bác sĩ nhẹ nhàng nâng một chân lên, giữ cho gối luôn thẳng. Lúc này, các rễ thần kinh vùng thắt lưng – cùng (chủ yếu là L4, L5, S1) và toàn bộ dây thần kinh tọa sẽ bị kéo giãn. Nếu ở bất kỳ vị trí nào trên đường đi của thần kinh tọa xuất hiện tình trạng chèn ép (như thoát vị đĩa đệm, gai xương, viêm phù nề rễ thần kinh, v.v…), cơn đau sẽ xuất hiện rõ ràng tại vị trí thắt lưng và lan xuống mông, mặt sau đùi, thậm chí xuống tới gót chân.
Hiện tượng đau tăng lên rõ rệt khi:
- Bác sĩ gập thêm cổ chân (dorsiflexion)
- Bệnh nhân gập cổ (do kéo căng toàn bộ trục thần kinh)
Các thao tác này làm tăng sức căng của dây thần kinh tọa và rễ thần kinh, giúp tăng độ nhạy của nghiệm pháp.
Cơ chế này giải thích vì sao nghiệm pháp Lasègue lại đặc hiệu trong phát hiện các tổn thương chèn ép rễ thần kinh thắt lưng – hông, phân biệt với đau do nguyên nhân cơ học như căng cơ, bong gân hoặc bệnh lý khớp háng.
Cách thực hiện nghiệm pháp Lasègue đúng trong lâm sàng
Tư thế người bệnh: Người bệnh nằm ngửa hoàn toàn trên mặt phẳng cứng (giường khám, bàn phẫu thuật…), hai chân duỗi thẳng, thả lỏng cơ tối đa, không kê gối.
Các bước tiến hành:
- Bác sĩ đứng ở phía bên cần kiểm tra, nhẹ nhàng nâng từng chân người bệnh lên khỏi mặt phẳng, luôn giữ cho gối thẳng.
- Tăng dần góc nâng cho đến khi bệnh nhân báo hiệu xuất hiện cơn đau hoặc khó chịu.
- Ghi nhận chính xác góc nâng chân tại thời điểm xuất hiện đau, vị trí đau (thắt lưng, mông, đùi sau, cẳng chân, bàn chân) và hướng lan của cơn đau.
Các thao tác tăng độ nhạy:
- Gập cổ chân (dorsiflexion): tăng căng dây thần kinh tọa
- Gập cổ người bệnh: kéo căng trục thần kinh trung ương
- So sánh nghiệm pháp ở hai bên để tăng giá trị chẩn đoán
Lưu ý: thực hiện động tác chậm rãi, tránh gây chấn thương hoặc đau cấp tính không cần thiết.
Khi nào nghiệm pháp Lasègue được coi là dương tính?
Nghiệm pháp Lasègue được coi là dương tính khi:
- Đau xuất hiện trong khoảng góc nâng từ 30–70 độ
- Đau lan từ thắt lưng xuống mông, mặt sau đùi, cẳng chân đúng theo hướng đi của thần kinh tọa
- Cảm giác đau tăng rõ khi bác sĩ gập cổ chân hoặc gập cổ người bệnh
Điều quan trọng là cần phân biệt đau thần kinh (do chèn ép rễ) với đau cơ học (đau tại chỗ, không lan theo thần kinh). Đau cơ học thường xuất hiện khi nâng chân ở góc lớn hơn, không có tính chất đau lan đặc trưng.
Giá trị của nghiệm pháp Lasègue trong chẩn đoán hội chứng thắt lưng – hông
Định hướng chèn ép rễ thần kinh
Nghiệm pháp Lasègue dương tính là dấu hiệu rất gợi ý cho tổn thương chèn ép rễ thần kinh tại vùng thắt lưng, giúp bác sĩ định hướng vị trí tổn thương (bên phải, bên trái hoặc hai bên), mức độ tổn thương và có chỉ định thêm các thăm dò chuyên sâu như MRI, X-quang khi cần thiết.
Các bệnh lý thường gặp có Lasègue dương tính
Một số bệnh lý thường gặp gây hội chứng thắt lưng – hông với nghiệm pháp Lasègue dương tính:
- Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng: là nguyên nhân hàng đầu gây đau thần kinh tọa, đặc biệt ở người trẻ và trung niên lao động nặng
- Hẹp ống sống thắt lưng: gặp ở người lớn tuổi, thoái hóa nhiều năm
- Thoái hóa cột sống có chèn ép rễ thần kinh: gây đau, tê, yếu vận động chi dưới
- Trượt đốt sống: gây bất ổn trục cột sống, chèn ép rễ thần kinh
Kết quả nghiệm pháp giúp bác sĩ phân tầng nguy cơ và lựa chọn chiến lược điều trị phù hợp cho từng bệnh nhân.
Nghiệm pháp Lasègue âm tính có loại trừ bệnh không?
Không phải tất cả các trường hợp đau thần kinh tọa hay hội chứng thắt lưng – hông đều có nghiệm pháp Lasègue dương tính. Nhiều trường hợp, người bệnh có thể vẫn đau lưng, tê lan xuống chân nhưng nghiệm pháp Lasègue lại âm tính (không đau hoặc đau không điển hình). Nguyên nhân có thể do:
- Tổn thương rễ thần kinh nhẹ, mới xuất hiện, chưa đủ mức kích thích khi nâng chân
- Các tổn thương ngoài rễ thần kinh như căng cơ thắt lưng, căng cơ đùi sau, bệnh lý khớp háng, viêm bao hoạt dịch
Do đó, Lasègue âm tính không loại trừ hoàn toàn bệnh lý cột sống hoặc tổn thương thần kinh tọa, mà cần kết hợp với các nghiệm pháp lâm sàng khác, hỏi bệnh sử và chỉ định các cận lâm sàng bổ trợ khi cần thiết.
Nghiệm pháp Lasègue và vai trò của chẩn đoán hình ảnh
Mặc dù nghiệm pháp Lasègue rất có giá trị trong lâm sàng, nhưng không nên chỉ dựa vào kết quả này để kết luận bệnh lý cột sống hoặc thần kinh tọa. Trong nhiều trường hợp, đặc biệt khi:
- Đau kéo dài không đáp ứng điều trị
- Đau kèm yếu, tê, teo cơ chi dưới
- Có dấu hiệu bất thường khác như tiểu tiện không tự chủ, rối loạn cảm giác vùng đáy chậu
Bác sĩ sẽ chỉ định chụp MRI cột sống thắt lưng để đánh giá chính xác mức độ tổn thương, vị trí chèn ép rễ thần kinh, từ đó có kế hoạch điều trị phù hợp. X-quang cũng có thể giúp phát hiện thoái hóa cột sống, trượt đốt sống nhưng không đánh giá được tổn thương đĩa đệm và rễ thần kinh.
Kết luận
Nghiệm pháp Lasègue là công cụ đơn giản, dễ thực hiện nhưng mang lại giá trị lớn trong chẩn đoán hội chứng thắt lưng – hông và các bệnh lý liên quan đến chèn ép rễ thần kinh tọa. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả cao, nghiệm pháp này cần được thực hiện đúng kỹ thuật, đánh giá trong tổng thể lâm sàng và kết hợp với các cận lâm sàng phù hợp.
Người bệnh không nên tự áp dụng hoặc chủ quan khi có các biểu hiện đau lan xuống chân, tê yếu, cần thăm khám sớm để được bác sĩ tư vấn, điều trị đúng cách – từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống, duy trì khả năng vận động và phòng ngừa các biến chứng thần kinh nguy hiểm.
