Chân vòng kiềng là gì? Nguyên nhân, Dấu hiệu và Cách điều trị hiệu quả

Chân vòng kiềng là một tình trạng hình thái khá phổ biến, đặc biệt ở trẻ nhỏ nhưng cũng có thể gặp ở người trưởng thành. Đây không chỉ là vấn đề thẩm mỹ mà còn có thể ảnh hưởng lâu dài đến dáng đi, khớp gối và sức khỏe vận động nếu không được phát hiện và can thiệp đúng cách. Vậy chân vòng kiềng là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách điều trị ra sao? Hãy cùng Phòng khám Xương Khớp Cao Khang tìm hiểu chi tiết trong bài viết này.

Chân vòng kiềng là gì?

Chân vòng kiềng (tên y khoa: genu varum) là hiện tượng hai chân bị cong ra ngoài khi đứng thẳng, khiến hai mắt cá chân chạm nhau nhưng hai đầu gối lại cách xa nhau một khoảng. Nếu quan sát từ phía trước, cẳng chân và đùi tạo thành hình vòng cung mở ra ngoài. Đây là một trong những dạng biến dạng chi dưới thường gặp, bên cạnh chân chữ X (genu valgum).

Chân vòng kiềng có thể xuất hiện ở một hoặc cả hai bên chân, mức độ cong có thể nhẹ hoặc nặng tùy từng trường hợp. Tình trạng này thường thấy ở trẻ nhỏ khi bắt đầu tập đi nhưng cũng có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành nếu không được can thiệp.

Phân biệt với chân chữ X: Nếu chân vòng kiềng là hai đầu gối cách xa nhau thì ở chân chữ X, hai đầu gối lại chạm nhau khi đứng, còn hai mắt cá trong thì lại cách xa nhau. Việc phân biệt đúng hai tình trạng này rất quan trọng trong quá trình điều trị.

Dấu hiệu nhận biết chân vòng kiềng

Dưới đây là những dấu hiệu thường gặp giúp bạn nhận biết sớm chân vòng kiềng:

• Khi đứng thẳng, hai mắt cá chân chạm nhau nhưng hai đầu gối cách xa nhau: Đây là dấu hiệu điển hình và dễ quan sát nhất.
• Khoảng cách giữa hai gối càng lớn thì mức độ cong càng nặng.
• Dáng đi lệch trọng tâm: Trẻ có thể đi hai hàng, bàn chân xoay ra ngoài, dễ vấp ngã hoặc mất thăng bằng.
• Ở người lớn: Thường cảm thấy mỏi, đau ở mặt trong gối, hông hoặc thắt lưng, đặc biệt sau khi vận động nhiều.
• Trẻ nhỏ: Có thể bị vấp ngã thường xuyên, khó giữ thăng bằng khi chạy nhảy.
• Một số trường hợp chỉ bị lệch một bên chân (vòng kiềng một bên), cần đặc biệt chú ý vì có thể liên quan đến bất thường phát triển xương.

Nguyên nhân gây chân vòng kiềng

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng chân vòng kiềng, trong đó phổ biến nhất bao gồm:

• Sinh lý ở trẻ nhỏ: Trẻ từ 0–2 tuổi thường có hiện tượng chân vòng kiềng sinh lý do đặc điểm phát triển xương chưa hoàn thiện. Trong đa số trường hợp, tình trạng này sẽ tự hết khi trẻ lớn lên, đặc biệt sau 2–3 tuổi.
• Thiếu vitamin D và canxi – Còi xương: Thiếu hụt vitamin D, canxi khiến xương mềm, dễ biến dạng khi chịu lực, đặc biệt ở trẻ em, dẫn tới tình trạng vòng kiềng. Đây là nguyên nhân hàng đầu ở các quốc gia nhiệt đới hoặc vùng thiếu ánh nắng mặt trời.
• Yếu tố di truyền: Nếu cha mẹ từng bị chân vòng kiềng, nguy cơ trẻ mắc cũng cao hơn bình thường.
• Bất thường phát triển xương (bệnh Blount): Một số trường hợp trẻ có bất thường ở vùng đầu trên xương chày (Blount disease) khiến chân cong ngày càng nặng. Bệnh này cần chẩn đoán và điều trị sớm để tránh biến dạng vĩnh viễn.
• Thói quen xấu khi ngồi – đứng: Ngồi “chữ W”, ngồi xổm sai cách, đứng hai chân rộng hoặc tập đi quá sớm cũng có thể làm tăng nguy cơ chân vòng kiềng.
• Chấn thương hoặc biến dạng sau gãy xương: Chấn thương vùng đầu gối, cẳng chân hoặc đùi ở trẻ em nếu không được điều trị đúng cũng có thể dẫn đến biến dạng vòng kiềng sau này.
• Thừa cân, béo phì: Trẻ thừa cân, béo phì phải chịu áp lực lớn lên khớp gối, đặc biệt là mặt trong, khiến xương phát triển lệch ra ngoài.

Chân vòng kiềng có nguy hiểm không?

Nhiều người thường nghĩ chân vòng kiềng chỉ ảnh hưởng đến thẩm mỹ nhưng thực tế, nếu không được can thiệp, tình trạng này có thể để lại nhiều hậu quả:

• Tăng áp lực lên mặt trong khớp gối, dễ dẫn đến thoái hóa khớp gối sớm, đặc biệt khi lớn tuổi.
• Đau gối, đau hông, đau thắt lưng do trục cơ thể bị lệch, làm mất cân bằng lực tác động lên các khớp lớn.
• Dáng đi xấu, mất tự tin, ảnh hưởng đến ngoại hình và tâm lý, nhất là ở trẻ em và thanh thiếu niên.
• Hạn chế khả năng vận động: Trẻ dễ bị ngã, khó chơi thể thao; người lớn dễ bị đau, mỏi khi di chuyển lâu.

Phương pháp điều trị chân vòng kiềng

Điều trị ở trẻ em

• Theo dõi – Không cần can thiệp nếu là chân vòng kiềng sinh lý (dưới 2 tuổi, không tăng mức độ cong theo thời gian).
• Bổ sung vitamin D, canxi, dinh dưỡng hợp lý: Giúp xương phát triển chắc khỏe, phòng ngừa và điều trị còi xương.
• Nẹp chỉnh hình (brace): Áp dụng ở trẻ có mức độ vòng kiềng vừa, giúp chỉnh trục xương trong giai đoạn phát triển.
• Bài tập phục hồi chức năng: Hướng dẫn các bài tập kéo dãn, tăng sức mạnh cơ quanh hông – đùi, cải thiện dáng đi.
• Điều trị bệnh lý nền: Nếu xác định do bệnh Blount, cần can thiệp sớm (nẹp, phẫu thuật tùy trường hợp).

Điều trị ở người lớn

• Tập vật lý trị liệu: Giúp cải thiện sự cân bằng cơ quanh khớp, giảm đau, hạn chế tiến triển của biến dạng.
• Giảm cân: Rất quan trọng nếu bệnh nhân thừa cân, giúp giảm áp lực lên khớp gối.
• Mang giày chỉnh hình hoặc đế lót y khoa: Giúp hỗ trợ trục chân khi đi lại, giảm đau gối.
• Điều chỉnh tư thế sinh hoạt: Đứng, đi bộ, ngồi, squat đúng cách, hạn chế các tư thế xấu gây áp lực lên khớp.
• Phẫu thuật chỉnh trục xương (osteotomy): Áp dụng khi chân vòng kiềng nặng, gây đau hoặc ảnh hưởng lớn đến vận động – thường chỉ định ở người trưởng thành hoặc trẻ lớn không đáp ứng các biện pháp bảo tồn.

Bài tập cải thiện chân vòng kiềng

Một số bài tập hỗ trợ cải thiện trục chân, giúp tăng sức mạnh và giữ thăng bằng tốt hơn:

• Squat đúng kỹ thuật: Không để hai gối mở quá rộng, tập trung vào cơ mông và đùi.
• Kéo dãn nhóm cơ dạng hông: Giúp cân bằng lực quanh khớp gối.
• Tăng sức mạnh cơ mông giữa: Thực hiện các bài Bridge, Clamshell, Side-lying leg raise.
• Bài tập chỉnh trục chân khi đứng và đi bộ: Tập đứng thẳng, dồn lực đều hai chân, điều chỉnh trọng tâm cơ thể.
• Tập thăng bằng: Dùng thảm hoặc bóng giúp cải thiện khả năng giữ thăng bằng.

Lưu ý: Bài tập cần được hướng dẫn bởi chuyên viên vật lý trị liệu để tránh sai tư thế và đạt hiệu quả cao nhất.

Chân vòng kiềng ở trẻ có tự hết không?

• Chân vòng kiềng sinh lý: Đa số trẻ dưới 2–3 tuổi bị chân vòng kiềng sẽ tự hết khi lớn lên, không cần điều trị đặc hiệu. Tuy nhiên, cần theo dõi sát mức độ cong và hai bên chân có đều nhau không.
• Chân vòng kiềng bệnh lý: Không tự khỏi mà ngày càng nặng hơn, cần can thiệp y tế. Dấu hiệu cần lưu ý:
  • Góc cong tăng dần theo thời gian.
  • Cong lệch một bên nhiều hơn bên còn lại.
  • Trẻ đi đau, thường xuyên vấp ngã.
  • Sau 3 tuổi mà tình trạng không cải thiện.

Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào như trên, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám để được chẩn đoán chính xác.

Phòng ngừa chân vòng kiềng

• Không cho trẻ ngồi kiểu chữ W: Đây là tư thế xấu làm tăng áp lực lên khớp gối và hông.
• Cho trẻ phơi nắng đúng cách, bổ sung vitamin D – canxi đầy đủ: Hỗ trợ phát triển xương chắc khỏe.
• Dinh dưỡng hợp lý: Đảm bảo đủ protein, khoáng chất, tránh thiếu hụt dẫn đến còi xương.
• Không cho trẻ tập đi quá sớm hoặc quá muộn: Tập đi đúng độ tuổi giúp xương phát triển cân đối.
• Giữ cân nặng hợp lý: Tránh thừa cân làm tăng áp lực lên chân, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Chân vòng kiềng là tình trạng hình thái chi dưới khá phổ biến, có thể gặp ở cả trẻ nhỏ và người trưởng thành. Tuy nhiều trường hợp là sinh lý và có thể tự hết, nhưng cũng có những nguyên nhân bệnh lý hoặc ảnh hưởng lâu dài đến dáng đi, chức năng vận động cũng như sức khỏe khớp gối, hông và cột sống